هەرێمی کوردستان؛ لە ریفۆرمەوە تا رووخاندنیی دەسەڵات

فەرهاد ئەمین‌پوور

خۆپیشاندانەکانی باشووری کوردستان کە رۆژ لە دوای رۆژ زیاتر دەیتەنێتەوە و بەرەو ئاراستەیەکی توندوتیژتر دەڕوات، ترس و نیگەرانییەکی زۆری لەسەر داهاتووی کورد بە‌گشتیی و چارەنووسی هەرێم بە‌تایبەتیی درووستکردووە؛ ئەم ترس و دڵەڕاوکێیە لای خەڵکی رۆژهەڵاتی کوردستان، بە بەراورد لەگەڵ کوردی دیکەی پارچەکان، یەکجار زیاتره، چون ئەم بەشە، گرێدراوییەکی مێژوویی‌‌تر و پێوەندییەکی رۆحیی قووڵتر و هەروەها دانو‌ستاندنێکی فەرهەنگیی و سیاسیی بەرچاوتری لەگەڵ باشووری کوردستان هەیە. هەر بۆیە پێویستە ئاماژە بە چەند خاڵێک بکەین:

١. حیزبەکانی هەرێمی کوردستان، بە پارتی و یەکێتی و گۆڕان و تەنانەت بەشێک لە ئیسلامییەکانیشەوە، هیچیان بە‌ ‌شەوێک هەڵنەتۆقیون، بەڵکوو هەڵقوڵاوی بونیادی مێژوویی، سیاسی، فەرهەنگی و کۆمەڵایەتی و تەنانەت ئابووریی کوردستان بە‌گشتیی و باشووری کوردستان بە‌تایبەتین. هەربۆیە بە ‌پەنابردنە بەر هەندێک دروشم و مێتۆدی رووخێنەر و تيکدەر کە زۆربەی هەرە زۆریان بەتاڵن لە ناوەرۆکی سەرەکیی خۆیان و پێوەندییەکی ئەوتۆشیان لەگەڵ واقیعی کۆمەڵایەتی و سیاسی ئەم کۆمەڵگەدا نییە، هیچ کێشەیەک چارەسەر نابێت.
رووخاندنی دەسەڵاتی سیاسیی هەرێم کە بە‌پێی هەڵەی مێژوویی دوو حیزبە دەسەڵاتدارەکە و رێبەرەکانیان، جۆرێک دیکتاتۆری حیزبییە و دەوڵەت دەوری سەرەکی تێدا نابینێت، نە ئەنجامی پۆزەتیڤی دەبێ و نە کردەوەییشە؛ کردەوەیی نییە چون، یەکەم: هێشتا شێوەگەلێک لە کێبڕکێی سیاسی لە چوارچێوەی حیزبی، رێکخراوەیی، میدیایی و هەروەها هەڵبژاردن‌‌دا بوونی هەیە کە بەردەوام بەشێک لە ناڕەزایەتییەکە لە هەناوی خۆیدا دەتوێنێتەوە و مەودا نادات ئۆپۆزیسیۆنێکی رووخێنەر سەرهەڵبدات یان دەوری سەرەکی بگێڕێت. دووهەم: چینی مامناوەندیی شاریی، کە ئەڵبەت دوای قەیرانی ئابووریی هەرێم زۆر لاواز بووە، بە پێی خەسڵەتی چینایەتیی خۆی، لە دوابڕیاردا لەگەڵ تێکدانی کۆی سیستەمەکە نییە و رەنگە بەپێی پێویست، بەرگریشی لێبکات. سێهەم: بوونی دوو هەرێمی زەرد و سەوزی دەسەڵات‌ لەناو هەرێمێکی بێ‌دەسەڵاتدا، پێکهاتەی سیاسیی باشووری کوردستانی تا ئەو رادەیە ئاڵۆز کردووە کە حکومەت کراوە بە قەڵغانێک بۆ پاراستنی حیزب، بۆیە هێشتا هەژمۆنییەکی ناوچەیی سیاسی و فەرهەنگیی تایبەت و ئەڵبەت جیاواز، لای دوو حیزبەکە ماوە بۆ کونترۆڵ‌کردنەوەی دووبارەی دۆخەکە.

٢. بەشێک لە نوخبەی فیکریی و سیاسیی باشووری کوردستان لە بیست ساڵی رابردوودا و بەئێستەشەوە، خوێندنەوەیەکی سەردەمیانە و عەقڵانی‌یان لە گۆڕانکاریی سیاسی و ماهییەتی هێز و دەسەڵات و ئیلزامات و پێوەندییەکانی نییە، بۆیە لە ژێر کارتێکردنی چەوتی لقە جۆربەجۆر و سەیرەکانی مارکسیزم‌دا، بە خوێندنەوەی هەڵەی دیاردە سیاسی و کۆمەڵایەتیەکان و بەرهەمهێنانی مودێلی خەیاڵی و بێ‌خەوش لە دەسەڵات بۆ بەردەنگەکانیان، بەردەوام فوویان بە ئاگری نێو ئاگردانی رووخاندنی دەسەڵاتی سیاسی‌دا کردووە. بەم بۆنەوە هەم ئیرادەی گشتی‌یان بۆ ریفۆرمی هەنگاو بە هەنگاو کوشتووە و هەم شان‌بە‌شانی دەسەڵات، رێگەی سەرهەڵدانی حیزبی سیاسی و رێکخراوی مەدەنیی راستەقینەیان داخستووە. گەورەترین و بەهێزترین شەپۆلی رووناکبیری باشووری کوردستان واتە “رەهەند” هەر لە سەرەتاوە دەسەڵاتی سیاسی نەفی دەکرد و لە خەونە رەنگاڵەکانیدا، ریفۆرم وەکوو کارێکی سووک و ناحەز دەردەکەوت. زۆربەی ئەم رووناکبیرانە، بە‌پێی لۆژیکی زاڵیی ئەم شێوە بیرکردنەوە و هەڵس‌وکەوتە‌، خۆشیان وردە وردە لە بازنەی مەرجەعییەتی سیاسی و رووناکبیریی خەڵکی رووخێنەر کە پەروەردەی سیستەمی فەلسەفیی خۆیان‌ بوون دەردەکران، چون لە روانگەی کۆمەڵگەی بەرادیکاڵ کراوەوە، ئیتر ئەم رووناکبیرانە یان وەک پێویست رادیکاڵ نامێنن یان مل بۆ دەسەڵات دادەخەن و بێدەنگ دەبن.
ئەمان بەجێگەی ئەوەی رۆڵی مێژوویی خۆیان بگێڕن کە بریتییە لە رێنوێنیی کۆمەڵگە بۆ دامەزراندنی رێکخراوی مەدەنی و سەربەخۆ و هەروەها بەرپرسیار کردنی دەسەڵات لە رێگەی دیالۆگ و گوشاری سیاسی و کۆمەڵایەتییەوە، تەنیا رووخاندنیی کۆی سیستەم و شاربەدەر کردنی دەسەڵات‌دارانیان وەک کردەوەی سیاسیی راستەقینە دەشوبهاند و چالاکی سیاسی و ریفۆرم‌یان وەک کاری سووک و بێبایەخ وەسف‌دەکرد. وەک‌چۆن سەرۆک حیزبەکان بەسووکایەتیان دەزانی وەک ئەندام بچنە نێو پەرلەمانەوە، رووناکبیرانیش بە سووکایەتیان دەزانی کاری رێکخراوەیی بکەن یان راستەوخۆ لەگەڵ دەسەڵاتداران‌دا بکەونە دیالۆگەوە‌. بۆیە رووخاندن و گۆڕینی بنەڕەتیی بوو بە تەنیا چارەسەر. تەنانەت “بزووتنەوەی گۆڕان”یش کە کەسانێک بە دەرکەوتەی سیاسیی پرۆژەی رووناکبیریی رەهەندی دادەنێن، سەرەتا بە دروشمی توند و رووخێنەرانە هاتە پێشەوە، بەڵام دواتر کە زانی ئەم ئەگەرە لاوازە، کيبڕکێی سیاسی و بەشداری لە دەسەڵاتی هەڵبژارد و ئێستە بەدروستی هەوڵدەدات سیستەمەکە بەرەو چاکسازی رێنوێنی بکات کە دیارە پرۆسەیەکی درێژخایەنە و لە روانگەی زۆربەی رووناکبیرانەوە کارێکی هەڵە و بێ‌ئەنجامە!

٣. وەک دیارە نارەزایەتییەکان لە شارە بچووکەکانەوە دەستیانپێکردووە کە دۆخی ئابوورییان زۆر خراپە و زۆربەی دانیشتووانی هەژارن. چینی مامناوەندیی لەو ناوچانە بوونێکی بەرچاوی نییە، بۆیە خۆپیشاندانەکان بەپێی تایبەتمەندیی چینایەتیی ئەم شوێنانە ئاراستەیەکی توندوتیژیان هەیە.
ئۆپۆزیسیۆنی سیاسی لە باشووری کوردستان، ئاخێزگەی چینایەتی خۆی بەباشی ناناسێ و تووشی هەڵەیەکی ئیستراتێژیک بووە، بۆیە بەردەوام لە میدیاکانییەوە بەتایبەت لەکاتی پروپاگەندەی هەڵبژاردندا، پەنا بۆ هەژاریی و هەژارەکان دەبات، لە کاتێکدا دەبێ نوێنەری چینی مامناوەندیی بێ و هەوڵبدات بۆ بەهێز بوونی ئەم چینە لە کۆمەڵگە کە ئێستە زۆر لاوازە. چینی مامناوەندیی نایەوێ کۆی سیستەمەکە بەیەکجاری تێکبچێت، بەڵکوو هەوڵدەدات زەرفییەتی دیموکراسی زیاتر بکا تا دەسەڵات ناچار بێ وەردە وردە بەرەو باشتر خۆی بگۆڕێت. بۆیە سەیر نییە ئەگەر بەشێکی بەرچاو لە خەڵکی سلێمانی، هەولێر یان دهۆک، لەم خۆپیشاندانانەدا بەشداری نەکەن. دیارە ئەم دوو چینە کۆمەڵایەتییە، خوێندنەوە و کردەوەیان بەرانبەر بە دەسەڵات و گۆڕانکاری جیاوازە، بۆیە ئەستەمە هاوکات هەردووکیان بە یەک دروشم و یەک هەڵسووکەوتەوە بێنە سەر شەقامەکان.

٤. ئەم ناڕەزایەتییانە رەنگە نەتوانن دەسەڵاتی سیاسی بڕووخێنن، بەڵام ئەگەر بە شێوەی بنەڕەتیی چارەسەر نەکرێن، دەتوانن کۆمەڵگە تووشی داڕووخانی کۆمەڵایەتیی و تەنانەت شەڕی ناوخۆ ‌بکەن. دەسەڵات‌داران و رووناکبیران لە دوو پێگەی جیاوازەوە ئەرکێکی هاوبەشیان هەیە کە ئەویش قەناعەت‌هێنانی راستەقینەیە بە ریفۆرمی سیاسی و کۆمەڵایەتی. ئەم شێوە لە دەسەڵات‌داریی و حوکمڕانی چەنێک هەڵە و کارەساتبارە، وەشاندنی خەونی رووخاندن و گۆڕانی بنەڕەتیش ئەوەندە هەڵەیە و دەتوانێ کارەساتی دیکە بخولقێنێ.
حکومەت و حیزبە دەسەڵاتدارەکانی هەرێمی کوردستان نابێ وەک هەندێک لە حکومەتە دیکتاتۆرەکانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، دەرفەتی مێژوویی ریفۆرمی سیاسی لە کیس بدەن و کۆمەڵگە بەرەو وێرانی و شەڕی ناوخۆ راکێش بکەن، چون دەرفەتی ریفۆرم دەرفەتێکی هەمیشەیی نییە. لە لایەکی‌ترەوە رووناکبیران و ئازادیخوازانیش دەبێ ئەم واقیعە سیاسی و کۆمەڵایەتییەی ئێستا بکەن بە سەرەتا و سەرچاوەی دەسپێکردنی بیرکردنەوە و لێکدانەوەکانیان و لە کۆشکە شووشەییەکانیان دابەزنە خوارەوە و راستەوخۆ لەگەڵ دەسەڵات بکەونە دیالۆگەوە. ئەوان نابێ ئیزن بدەن چینی مامناوەندیی کۆمەڵگە، کە تەنیا هیوایە بۆ بەرهەمهێنان و گەشەی دیموکراسی، لە بەردئاشی نێوان “چینی رانتخۆر و گەندەڵ” لە لایەکەوە و “چینی هەژار و ئیرادە رووخێنەرەکەی” لە لایەکی ترەوە، بهاڕدرێ و لە ناو بچێت. بێگومان ئەم دوو چینە کە مەترسیی گەورەن لەسەر چینی مامناوەندی، هەردووکیان بەرهەمی دەسەڵاتێکی ناتەندروستن.
پێویستە بڵێم ئەمە سەرکۆنە کردنی هەژاریی نییە و پێویست ناکات کەسانێک خۆیان سوور بکەنەوە و بەرگری لە هەژار و هەژاریی بکەن، بەڵکو ئەمە لێکدانەوەی دۆخێکی کۆمەڵایەتیی ناتەندروستە. هەژاریی درمێکی کۆمەڵایەتییە و دەبێت چارەسەر بکرێت، بە بڕوای من تەنیا رێگەی چارەسەرکردنیشی، گەشەکردنی دیموکراسی و دروستبوونی حکومەتی بەرپرسیار و کۆمەڵگەی تەندروستە.

٥. لە روانگەی ئەو حکومەتانەوە کە دژی کوردن، باشترین هەرێم، هەرێمێکی مردووە. کورد هەڵوێست و هەڵسووکەوتی هەموویانی لەکاتی ریفراندۆم‌ و دوای ریفراندۆمیش بە باشیی بینی. ئەم حکومەتانە هیچ دەرفەتێک بۆ فەوتاندنی ئەم هەرێمە بچووکە لەکیس نادەن. بۆیە پێویستە دەسەڵاتداران بزانن کە لە ئەنجامدا جگە لەخەڵکی خۆیان، پشتیوانێکی راستەقینەی تریان نییە. تەنیا پەرلەمانی بەهێز، دەوڵەتی بەرپرسیار، حیزبی ئازاد، هەڵبژاردنی ئازاد، میدیای سەربەخۆ و ئازاد، دەزگای دادی سەربەخۆ و بەگشتی دیموکراسی و سیستەمێکی هەڵقوڵاو لە خواست و ئیرادەی خەڵکە کە دەتوانێ گەرەنتی مانەوەی هەرێمێکی بەهێز بکا و “بەرژەوەندی نەتەوەیی” بخاتە پێش هەموو بەرژەوەندییەکی ‌ترەوە. بێگومان دۆخێکی‌وا، پشتیوانی نێونەتەوەیی و بێ‌دەسەڵاتی دەوڵەتە دژبەرەکان بەدوای خۆیدا دێنێ و دەبێتە هەوێنی درووستبوونی وڵاتێکی سەربەخۆش لە داهاتوودا.

٦. بەڵام قسەیەکی خێریش بۆ چالاکانی سیاسیی و فەرهەنگیی لە رۆژهەڵاتی کوردستان. باشتر وایە بە تووڕەییەوە نەڕوانینە ئەم دۆخەی باشوور. نە کوشتن و سەرکوتکردنی خەڵک لەلایەن دەسەڵاتەوە رەوایە و پاساو هەڵدەگرێ و نە توندوتیژیی لەلایەن خۆپیشاندەرانەوە. ئەرکی ئێمە وەک کوردی رۆژهەڵات یان پارچەکانی‌تری کوردستان لەم کاتە هەستیارەدا، دەبێ بانگهێشت‌کردنی هەر دوولا بێت بۆ ئارامیی و هێور کردنەوەی بارودۆخەکە. بەداخەوە تاقمێک ئەوەندە لەخەڵک تووڕەن کە ئەگەر لە لایەن حیزبەکانەوە داوایان لێبکرێت بچن بۆ سەرکوتکردنی خۆپیشاندەران، بێ سێ‌و‌دوو دەچن. تاقمێکی دیکەش وەک دەرفەتێک بۆی دەڕوانن تا هێرش ‌بکەنە سەر حیزبەکانی باشوور. بە بڕوای من هەر دوو روانگەکە هەڵەن و هیچیان لە بەرژەوەندیی هەرێمی کوردستاندا نین.

مطالب مرتبط

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

کد امنیتی *

دکمه بازگشت به بالا