یادی از عباس خاکی؛ مردِ نامیِ کُشتی کُردستان
۱۵ سال از درگذشت مردی میگذرد که نه تنها کشتی فرنگی را در سقز از دل خاک بیرون کشید، بلکه با پایهگذاری آموزش این رشته از سنین نونهالی، در سطح ملی و حتی جهانی منشأ تحولی بیسابقه شد. عباس خاکی، معلم اخلاق، ورزش و انسانیت بود؛ اما امروز در زادگاهش نه خیابانی به نامش هست و نه تندیسی که خاطرهاش را زنده نگه دارد.
در۹ آذر، آخرین ماه پاییز سرد سال ۱۳۲۳، در شهر سقز و در خانوادهای بازاری در محله «بەرزی باوهخان» (بلندی پل هوایی کنونی یا خیابان ۲۲ بهمن، کوچه خشنودی)، کودکی دیده به جهان گشود که بعدها نامش در تاریخ ورزش سقز و کردستان ماندگار شد. پدرش، خلیفه علی خاکی، از نخستین قنادهای معروف شهر بود و مادرش، بانویی مؤمن و از سیدههای شناختهشدهی سقز به شمار میرفت.
عباس خاکی از سال ۱۳۳۰ تحصیلات خود را در دبستان حکمت آغاز کرد و سپس در دبیرستان شاهپور سابق ادامه داد. به روایت خود مرحوم، با اصرار پدرش ـ که مالک نخستین چلوکبابی سقز و در عین حال صاحب قنادی در سطح شهر بود ـ از همان کودکی در مغازهی پدری مشغول به کار شد. پدر به دلیل فشار کار و مشکلات معیشتی، او را به کار در مغازه وادار میکرد؛ در حالی که مرحوم خاکی با اشک و التماس و حمایت مادر، خواهان ادامه تحصیل بود.
او علاقهی فراوانی به موسیقی و ورزش داشت و با خرید یک فلوت آبنوس، شبها پس از کار روزانه، بدون هیچ مربی و تنها با عشق و استعداد خود، تمرین میکرد. این استعداد ذاتی بعدها مورد توجه و تشویق گروههای ارکستر شهر قرار گرفت.
پدرش با علاقهی او به ورزش نیز مخالف بود، اما خاکی احساسات خود را از طریق نصب عکس قهرمانان آن دوران مانند «محمود نامجو»، «تختی» و «حبیبی» بر دیوار مغازهها ابراز میکرد. حتی در خلوت خود، با ساخت یک دستگاه هالتر سیمانی که قالب آن را با ماهیتابههای آشپزخانه ساخته بود، تمرین میکرد. سرانجام در سال ۱۳۳۹، با وساطت چند نفر از دوستان پدرش، توانست به باشگاه کنیسه یهودیان آن زمان برود و در رشتهی کشتی ثبتنام کند.
تشک کشتی آن دوران چیزی جز چند گونی پر از کاه و براده پارچه خیاطی نبود که در فضایی ۴×۴ میان چهار ستون سالن پهن میکردند و روی آن را با چادری فرسوده میپوشاندند. نخستین مربی او افسری ارتشی به نام «ستوان شاهپوری» بود. پس از انتقال شاهپوری به تهران، تمرینات خاکی زیر نظر «ابراهیم آزمون» ـ سرباز وظیفهای از خراسان و از کشتیگیران برجسته کشور ـ ادامه یافت.
پس از چند ماه، فدراسیون کشتی یک تشک پنبهای به ابعاد ۶×۶ متر به باشگاه اهدا کرد و تمرینات به آمفیتئاتر دبیرستان شاهپور منتقل شد.
با استعداد چشمگیر خاکی و حضور در مسابقات شهری، استانی و کشوری، او بهسرعت مورد توجه مسئولان از جمله حاج نصرالله طاهری قرار گرفت و با موفقیتهایش، ناکامی در ادامه تحصیل را جبران کرد.
در سال ۱۳۴۲ برای گذراندن خدمت سربازی به پادگان جلدیان، پانزده کیلومتری نقده، اعزام شد. در اواخر خدمت، بهدلیل شایستگی در کشتی، به عنوان مربی کشتی پادگان انتخاب شد.
پس از پایان سربازی در سال ۱۳۴۴، به سقز بازگشت. در آن زمان کشتی در شهر تقریباً تعطیل بود. با همکاری «سید صالح سیدالشهدایی»، معلمی از سنندج، تمرینات در انباری دبیرستان شاهپور از سر گرفته شد و سپس به آمفیتئاتر دبیرستان مهرگان منتقل گردید. خاکی در سالهای ۴۵ تا ۴۷ از کشتیگیران موفق استان بود و مقامهایی در مسابقات استانی و کشوری کسب کرد.
در همان سال، او دو مغازهی آبمیوهگیری و ساندویچی دایر کرد و به پیشنهاد شهردار وقت، آقای نوری، نخستین بوفهی پارک شهر را نیز راهاندازی نمود.
با انتقال سیدالشهدایی به سنندج، کشتی بار دیگر تعطیل شد تا اینکه با اصرار مرحوم «عیسی ملکنیا» و کشتیگیران شهر، خاکی مسئولیت کشتی سقز را پذیرفت و به عنوان نخستین مربی بومی شهر مشغول به کار شد.
از سال ۱۳۴۷ رسماً کار مربیگری را آغاز کرد و در سال ۱۳۴۹ نخستین حکم مربیگری خود را از آقای ملکنیا دریافت نمود. از آن پس کشتی سقز بهتدریج سازمانیافته شد و به مقام نخست استان دست یافت. در این زمان او همزمان مسئولیت سه مغازه و مربیگری کشتی را بر عهده داشت.
تا آن زمان، کشتیگیران معمولاً از ۱۶ یا ۱۷ سالگی وارد این رشته میشدند، اما خاکی برای نخستین بار در کشور، آموزش کشتی را از سنین پایه آغاز کرد. از سال ۱۳۴۹ از میان دانشآموزان کار را شروع نمود و در سال ۱۳۵۰ در دورههای مربیگری و داوری فدراسیون کشتی شرکت کرد. پانزده سال بعد موفق به دریافت گواهینامه رسمی مربیگری و داوری شد.
با وجود مخالفتها و موانع بسیار، در ردهی نونهالان و نوجوانان فعالیت میکرد تا اینکه در سال ۱۳۵۳، فدراسیون جهانی کشتی (فیلا) بهطور رسمی این ردههای سنی را پایهگذاری کرد. در همان زمان، چون سقز چهار سال سابقه تمرین در این ردهها داشت، در نخستین مسابقات کشوری نتایج درخشانی گرفت و عباس خاکی بهعنوان نخستین آغازگر کشتی نونهالان و نوجوانان در جهان شناخته شد. در همان سال، در جریان بازیهای آسیایی تهران، با معرفی فدراسیون جهانی کشتی، به عنوان نخستین داور بینالمللی از استان کردستان گواهینامه داوری دریافت کرد.
تا پیش از سال ۱۳۵۵، شاگردان بسیاری از جمله حاج محمد سلطانی، عطاالله یاعلی، کریم غوثی، مصطفی فرجی، حسن حسینزاده، محمد عابد سعیدی، ابراهیم پرستار، عبدالله مرادخانی و رئوف سلیمی به موفقیتهای بزرگی دست یافتند.
در سال ۱۳۵۵ به سنندج منتقل شد و کشتی این شهر را نیز سامان داد. در سال ۱۳۵۷ به عنوان مربی تیم ملی کشتی فرنگی ایران به کشور ترکیه اعزام شد.
در سال ۱۳۵۹ پس از بازگشت دوباره به سقز، در مجموعه ورزشی شهید کاظمی مشغول به کار شد و به ساماندهی رشتههای مختلف ورزشی پرداخت. در این دوران کشتی فرنگی سقز شکوفایی چشمگیری یافت و شاگردانی همچون عباس محمدی، مرحوم علاالدین پیرحیاتی، رضا محمدی، محمد ابراهیمی و محمد و عبدالله چمنگلی پرورش یافتند.
وی به عنوان مربی و سرپرست تیم ملی به کشورهایی چون شوروی سابق، ترکیه، سوریه، چین و رومانی اعزام شد و افتخارات بزرگی کسب کرد. همچنین نخستین داور بینالمللی درجه ۳ کشتی در استان کردستان بود.
از سال ۱۳۶۲ تا آبان ۱۳۷۶ سرپرستی اداره تربیت بدنی سقز را بر عهده داشت و خدمات شایانی از جمله احداث زمینهای چمن شهید کاظمی و تختی، سالنهای ورزشی متعدد، استخر سرپوشیده، سالن بانوان، مجموعه ۲۰۰۰ نفره شهید آبدرم، و ساماندهی رشتههایی چون والیبال، فوتبال، بسکتبال و وزنهبرداری انجام داد. در این دوران، پرسنل و هیأتهای ورزشی دوشادوش او در آبادانی مجموعههای ورزشی تلاش کردند.
تا سال ۱۳۷۰ کشتی سقز در جایگاهی ممتاز در کشور قرار داشت. خاکی همزمان برای رشد ردههای سنی پایه برنامهریزی میکرد. در سال ۱۳۷۲، با موافقت فدراسیون کشتی، ستاد قدرتمندی در شهرستان تشکیل داد که نتیجهی آن، برگزاری نخستین دورهی مسابقات بینالمللی کشتی فرنگی جام جهانی نونهالان در سقز در سال ۱۳۷۳ بود. پس از آن، تیتر رسانهها چنین بود: «کردها درس جوانمردی دادند»؛ و نام سقز در ورزش کشور درخشید.
در سال ۱۳۷۸، پس از سیوسه سال خدمت صادقانه، به افتخار بازنشستگی نائل آمد. در زمان واگذاری مسئولیت، سی هیأت ورزشی فعال و مجهز در شهرستان فعالیت داشتند.
عباس خاکی افزون بر ورزش، در امور اجتماعی نیز بسیار فعال بود. او سالها بهصورت داوطلبانه در طرحهای زیباسازی شهر و ساماندهی آوارگان عراقی با شهرداری و فرمانداری همکاری میکرد.
به سبب حسن خلق و اعتماد عمومی، از معتمدین تأثیرگذار شهر بهشمار میرفت و هزاران جوان را بیهیچ چشمداشتی در زمینههای اخلاقی، معنوی و ورزشی آموزش داد.
سرانجام در ۲۳ مهر ۱۳۸۹، چشم از جهان فروبست و مردم سقز و کردستان در سوگ مردی بزرگ و بیادعا نشستند.
پ.ن: تمامی مطالب برگرفته از دستنوشتهی مرحوم عباس خاکی است و هیچگونه تحریفی در آن صورت نگرفته است.
در پایان، جامعهی ورزشی، خانواده و مردم سقز گلهمندند که چگونه مردی چون «عباس خاکی» ـ نخستین مربی تیم ملی کشتی جمهوری اسلامی ایران در استان کردستان، آغازگر کشتی نونهالان در جهان، نخستین داور بینالمللی استان و پایهگذار زیرساختهای ورزشی سقز ـ تاکنون مورد بیتوجهی قرار گرفته و نام و یادش در قالب خیابان، میدان یا تندیس، در شهرش جاودانه نشده است.
