روز جهانی عصای سفید؛ روایتی از چالش دسترس‌پذیری در سقز
وقتی شهر، نابینایان را نمی‌بیند
هم‌زمان با روز جهانی عصای سفید، مؤسسه رفاه نابینایان سقز با همکاری جمعیت هلال‌احمر، پنجشنبه ۲۳ مهرماه، با برپایی ایستگاه آگاهی‌بخشی در میدان هەڵۆی این شهر، تلاش کرد گوشه‌ای از دشواری‌های زندگی افراد نابینا و کم‌بینا را به جامعه یادآوری کند؛ برنامه‌ای که در کنار معرفی ابزارهای ویژه نابینایان و انجام رایگان تست قند و فشار خون، بار دیگر پرسشی اساسی را پیش روی شهروندان و مسئولان قرار داد: آیا شهر سقز برای حضور مستقل و برابر همه شهروندان طراحی شده است؟
عصای سفید، برای بسیاری از مردم، نشانه‌ای آشنا از نابینایی است؛ اما معنای آن به یک وسیله کمکی برای حرکت محدود نمی‌شود. این عصا، نشانه حق حضور در شهر، حق رفت‌وآمد مستقل و یادآور مسئولیتی اجتماعی است که در طراحی خیابان‌ها، پیاده‌روها و فضاهای عمومی بر عهده جامعه و نهادهای مسئول قرار دارد.
در همین راستا، مؤسسه رفاه نابینایان سقز با همکاری جمعیت هلال‌احمر، در روز جهانی عصای سفید، ایستگاهی را در میدان هەڵۆی این شهر برپا کرد تا از رهگذر گفت‌وگو با شهروندان و معرفی بخشی از امکانات مورد استفاده نابینایان، شناخت عمومی از این گروه از جامعه را افزایش دهد؛ گروهی که گاه نه به دلیل ناتوانی در انجام امور روزمره، بلکه به سبب موانع محیطی و نبود امکانات مناسب، از حضور مستقل در اجتماع بازمی‌مانند.
در این ایستگاه، ابزارهای ویژه نابینایان، از دستگاه‌های تایپ و نوشتن خط بریل گرفته تا ساعت‌های مخصوص، در معرض دید مراجعه‌کنندگان قرار گرفت تا بخشی از ظرفیت‌ها و شیوه‌های زندگی مستقل افراد نابینا و کم‌بینا معرفی شود. انجام رایگان تست قند خون و فشار خون برای رهگذران نیز بخش دیگری از برنامه بود؛ اقدامی با هدف افزایش آگاهی درباره اهمیت مراقبت‌های سلامت و نقش بیماری‌هایی مانند دیابت در بروز مشکلات بینایی.
در کنار این فعالیت‌ها، دو عنوان کتاب از ماموستا حسن فیض‌بخش، شاعر سقزی و از چهره‌های فعال در شکل‌گیری مؤسسه رفاه نابینایان که در سال 1403 دار فانی را وداع گفت، به نمایش گذاشته شد؛ حضوری فرهنگی که یادآور نقش افراد دارای معلولیت در عرصه‌های اجتماعی و ادبی و ضرورت دیده‌شدن توانمندی‌های آنان، فراتر از محدودیت‌های جسمی، بود.
شهری که باید برای همه قابل عبور باشد
دکتر ناصر سرگران، عضو هیئت‌مدیره و مدیرعامل مؤسسه رفاه نابینایان سقز، در گفت‌وگو با «واکاوی» با اشاره به ضرورت تغییر نگاه جامعه به مسئله معلولیت، بر اهمیت مناسب‌سازی محیط شهری و فراهم‌کردن زمینه حضور مستقل نابینایان تأکید کرد.
او با اشاره به شتاب پیشرفت‌های دنیای امروز گفت: “دنیای امروز، دنیای پیشرفت‌های لحظه‌ای است و اگر قرار باشد برنامه‌ریزی‌ها ابتدا برای اکثریت و بعد برای اقلیت انجام شود، اقلیت همیشه باید به دنبال اکثریت باشد”.
به گفته سرگران، یکی از مشکلات اساسی افراد دارای معلولیت از جایی آغاز می‌شود که می‌خواهند از خانه بیرون بیایند و در فضای عمومی حضور پیدا کنند. هنگامی که خیابان‌ها و پیاده‌روها مناسب‌سازی نشده باشند و محیط شهری امکان رفت‌وآمد مستقل را فراهم نکند، انجام ساده‌ترین امور روزمره نیز به مسئله‌ای دشوار تبدیل می‌شود.
این مشکل در شهری مانند سقز، به گفته او، بسیار جدی است. شهری که شهروندان نابینا و کم‌بینای آن برای برخورداری از استقلال فردی، به محیطی امن، دسترس‌پذیر و متناسب با نیازهای خود احتیاج دارند؛ محیطی که در آن، موانع مسیر، وضعیت نامناسب پیاده‌روها و نبود امکانات لازم، به محدودیتی مضاعف بر زندگی آنان تبدیل نشود.
این حقوقدان با اشاره به آمار موجود در این مؤسسه اظهار کرد دست‌کم ۴۰۰ فرد نابینا در شهر سقز شناسایی شده‌اند و زندگی می‌کنند. او همچنین با بیان اینکه بیماری‌هایی مانند دیابت می‌توانند به مشکلات بینایی منجر شوند، بر ضرورت افزایش آگاهی عمومی درباره پیشگیری، مراقبت‌های سلامت و عوامل خطر تأکید کرد.
مدیرعامل مؤسسه رفاه نابینایان سقز درباره هدف برپایی این ایستگاه نیز گفت: امروز ۱۵ اکتبر، روز جهانی عصای سفید است و ما با برپایی چادر تلاش داریم عصای سفید را به جامعه بشناسانیم. اینکه افراد نابینا را در بیرون کمتر می‌بینیم، به این دلیل است که زمینه حضور آن‌ها در شهرمان فراهم نیست.
این صحبت‌ها فراتر از یک توضیح درباره هدف برگزاری مراسم، به نکته‌ای اساسی اشاره دارد: کم‌بودن حضور افراد نابینا در فضاهای عمومی را نباید لزوماً به کم‌بودن شمار آنان یا ناتوانی‌شان در مشارکت اجتماعی نسبت داد. گاه آنچه دیده نمی‌شود، نه خود افراد، بلکه موانعی است که امکان حضورشان را محدود کرده است.
[2026/10/17 09:27 ق.ظ] زاهد شریف‌پور: او همچنین با اشاره به انجام رایگان تست قند خون و فشار خون در این ایستگاه گفت که این اقدام با هدف آگاه‌کردن شهروندان از اهمیت کنترل این عوامل و تأثیر بیماری‌ها بر سلامت بینایی انجام شده است. به گفته سرگران، شماری از اعضای مؤسسه نیز بر اثر ابتلا به دیابت دچار نابینایی شده‌اند؛ تجربه‌ای که ضرورت توجه جدی‌تر به پیشگیری و مراقبت‌های درمانی را برجسته می‌کند.
یاد ماموستا حسن فیض‌بخش؛ از کنشگری اجتماعی تا شعر
در بخشی از این برنامه، دو کتاب از آثار ماموستا حسن فیض‌بخش، شاعر سقزی و از چهره‌های مؤثر در تأسیس مؤسسه رفاه نابینایان، به نمایش گذاشته شد. سرگران با اشاره به نقش او در شکل‌گیری این مؤسسه در سال ۱۳۸۳، ماموستا فیض‌بخش را نه‌تنها چهره‌ای فعال در عرصه اجتماعی، بلکه فردی اثرگذار در حوزه شعر و ادبیات معرفی کرد.
از آثار به‌نمایش‌درآمده او می‌توان به کتاب شعر «شاری ئەوین» و «باغچە ساوایان»، اثری برای کودکان، اشاره کرد. معرفی این کتاب‌ها در کنار ابزارهای ویژه نابینایان، فرصتی بود برای یادآوری این واقعیت که افراد دارای معلولیت، همچون دیگر اعضای جامعه، در عرصه‌های فرهنگی، ادبی و اجتماعی حضور دارند و نقش‌آفرینی می‌کنند؛ حضوری که شایسته دیده‌شدن و حمایت است.
مطالبه‌ای فراتر از یک مناسبت
محمد فیروزی، عضو هیئت‌مدیره مؤسسه رفاه نابینایان سقز، نیز در این مراسم ضمن آرزوی تندرستی و سلامتی برای افراد دارای معلولیت، به‌ویژه نابینایان، خواستار توجه بیشتر مسئولان به مناسب‌سازی فضای شهری شد. او با تأکید بر نقش نهادهای مسئول، به‌ویژه شهرداری و نظام مهندسی، خواستار اقدام جدی‌تر برای فراهم‌کردن محیطی مناسب و قابل استفاده برای افراد دارای معلولیت و نابینایان شد. فیروزی همچنین از مردم سقز خواست با همدلی و مشارکت مادی و معنوی، مؤسسه رفاه نابینایان را در ادامه فعالیت‌هایش همراهی کنند.
این مطالبه، در واقع، یادآور مسئولیتی مشترک است؛ مسئولیتی که تنها بر دوش یک مؤسسه یا گروه خاص قرار ندارد. مناسب‌سازی شهر، از طراحی پیاده‌روها و مسیرهای عبور گرفته تا دسترس‌پذیری ساختمان‌ها و خدمات عمومی، نیازمند برنامه‌ریزی مستمر، نظارت مؤثر و همکاری نهادهای مسئول است. در کنار آن، آگاهی شهروندان و توجه به حقوق افراد دارای معلولیت نیز می‌تواند به شکل‌گیری فضایی انسانی‌تر و فراگیرتر کمک کند.
عصای سفید؛ نشانه استقلال، نه محدودیت
روز جهانی عصای سفید، فرصتی برای یادآوری حقوق افراد نابینا و کم‌بینا و ضرورت رفع موانعی است که مشارکت برابر آنان را در زندگی اجتماعی دشوار می‌کند. عصای سفید به فرد نابینا کمک می‌کند مسیر خود را بشناسد و با اتکا به توانایی‌هایش حرکت کند؛ اما این ابزار، به‌تنهایی، نمی‌تواند جای پیاده‌روی ایمن، مسیر قابل عبور، علائم قابل دسترس و شهر مناسب‌سازی‌شده را بگیرد.
از سوی دیگر، توجه به افراد دارای معلولیت نباید به روزها و مناسبت‌های نمادین محدود بماند. احترام به حقوق آنان، در عمل و در جزئیات زندگی روزمره معنا پیدا می‌کند: در آزادگذاشتن مسیر عبور، در رعایت حق تقدم عابر پیاده، در پرهیز از ایجاد مانع در پیاده‌روها، در طراحی مناسب فضاهای عمومی و در برخوردی برابر و محترمانه با همه شهروندان.
برپایی چادر آگاهی‌بخشی در میدان هەڵۆی سقز، هرچند اقدامی محدود در یک روز مشخص بود، فرصتی فراهم کرد تا مسئله‌ای مهم بار دیگر در معرض نگاه عمومی قرار گیرد؛ مسئله‌ای که راه‌حل آن نه در ترحم، بلکه در به‌رسمیت‌شناختن حقوق، فراهم‌کردن امکانات و برداشتن موانع نهفته است.
