اقتصاد ماهی در سقز؛ ظرفیت‌هایی فراتر از صید
با آغاز فصل صید در سد سقز، بار دیگر ظرفیت‌های اقتصادی آبزیان این شهرستان مورد توجه قرار گرفته است؛ ظرفیتی که با سرمایه‌گذاری صیادان و اشتغال صدها خانوار زنده مانده، اما می‌تواند با توسعه بازار فروش، صنایع غذایی، عرضه مستقیم و گردشگری، ارزش افزوده بیشتری برای شهرستان ایجاد کند.
واکاوی _ از ۲۱ مهرماه، فصل صید ماهی در سد لگزی (شهید کاظمی) آغاز شده است؛ فصلی که حدود پنج ماه ادامه دارد و تا پیش از عید نوروز به پایان می‌رسد. در این فعالیت اقتصادی، ۲۸۳ صیاد از سقز، ۳۲ صیاد از بوکان و ۳۲ صیاد از شاهین‌دژ در قالب همکاری مشترک فعالیت می‌کنند. با این حال، پرسش مهم‌تر از میزان صید امسال این است که چه سهمی از ارزش اقتصادی این ظرفیت آبی می‌تواند در خود شهرستان سقز باقی بماند؟
از صید تا هزینه‌های سنگین تولید
تعاونی صیادان برای فصل جاری حدود سه میلیون قطعه بچه‌ماهی خریداری کرده است. در سالهای گذشته هزینه تأمین بچه‌ماهی از محل اعتبارات تملک دارایی‌ها، با مشارکت شورای برنامه‌ریزی شهرستان و جهاد کشاورزی تأمین می‌شد؛ اما بنا بر اطلاعات رسیده به واکاوی، این کمک‌ها در دوره فرماندار پیشین قطع شده و اکنون هزینه بر عهده خود تعاونی است و این هزینه برای سال جاری، با توجه به افزایش قیمت‌ها، به حدود ۱۲ میلیارد تومان رسیده است؛ رقمی که باید هزینه قایق، تور، تجهیزات و سایر ملزومات جاری صید را هم به آن اضافه کنیم بسیار بیشتر از این مبلغ می‌شود. به این ترتیب، تعاونی پیش از آنکه محصولی به بازار عرضه کند، باید سرمایه قابل توجهی را تأمین کند؛ موضوعی که ضرورت بررسی راه‌های حمایت هدفمند از تولید، تأمین مالی و کاهش هزینه‌های فعالیت را نشان می‌دهد.
چه میزان ماهی در دسترس است؟
بر اساس اطلاعات موجود، حدود ۸۰ درصد ماهیان سد از نوع سیلور، ۱۰ درصد از نوع کله‌گاوی و سهم باقی‌مانده از گونه‌هایی مانند کپور طلایی و آمور است. به گفته فرج‌اللهی مدیرعامل تعاونی صیادان، میزان برداشت به شرایط جوی و سطح آب سد وابستگی دارد و از همین رو، پیش‌بینی دقیق تولید سال جاری امکان‌پذیر نیست.
با این حال، آرشیو موجود نزد واکاوی از برداشت روزانه حدود دو تا پنج تن ماهی در سالهای گذشته حکایت دارد. این ارقام، در صورت استمرار و با در نظر گرفتن تعداد روزهای فعالیت، ظرفیت قابل توجهی برای تأمین بازار و شکل‌گیری کسب‌وکارهای وابسته ایجاد می‌کنند؛ هرچند برای برآورد تولید سالانه باید آمار رسمی وزن فروش، روزهای واقعی صید و تغییرات ذخایر آبزیان در دسترس باشد.
فرصت صنایع تبدیلی؛ فراتر از تن ماهی
فریدون حامدی، مدیر جهاد کشاورزی شهرستان سقز، در گفت‌وگو با واکاوی با اشاره به گونه‌های موجود در سد شهید کاظمی می‌گوید این ماهیان برای تولید تن ماهی مناسب نیستند؛ محصولی که عمدتاً از گونه‌های دریایی تهیه می‌شود. با این حال، او معتقد است اگر میزان برداشت از نیاز بازار شهرستان بیشتر باشد، می‌توان برای فروش محصول در خارج از سقز بازار مناسبی پیدا کرد.
این توضیح به معنای محدود بودن صنایع تبدیلی نیست. فرآوری ماهیان آب شیرین می‌تواند متناسب با نوع ماهی، ویژگی‌های گوشت، تقاضای بازار و الزامات بهداشتی، شامل پاک‌کردن و بسته‌بندی بهداشتی، فیله‌کردن، انجماد، عرضه سردشده، تولید ماهی مزه‌دار و نیمه‌آماده و در صورت توجیه فنی و اقتصادی، تولید محصولات دودی یا سایر فرآورده‌های مجاز باشد.
راه‌اندازی چنین فعالیت‌هایی به مطالعات بازار، ارزیابی ظرفیت تأمین مستمر مواد اولیه، آزمایش‌های بهداشتی، مجوزهای لازم و تأمین زنجیره سرد نیاز دارد. بنابراین، پیش از احداث واحدهای بزرگ، می‌توان امکان ایجاد یک مرکز کوچک و مشترک برای پاک‌کردن، بسته‌بندی و نگهداری سرد ماهی را بررسی کرد؛ مرکزی که چند تعاونی یا فعال اقتصادی بتوانند از خدمات آن استفاده کنند.
این مدل می‌تواند مشاغلی در حوزه حمل‌ونقل، بسته‌بندی، بازاریابی، فروش اینترنتی و توزیع ایجاد کند و به جای فروش محصول خام، بخشی از ارزش افزوده را به اقتصاد محلی بازگرداند.
بازار ماهی؛ از سکوی فروش تا مقصد گردشگری
در حال حاضر عرضه ماهی به صورت مستقیم در سکوی روستای قلعه کهنه وجود دارد و برخی دیگر نیز به صورت خرده از همین محل آن را تهیه و در بازار به صورت خُرد میفروشند. تجربه بازارهای ماهی در شهرهای شمالی کشور نشان می‌دهد که عرضه آبزیان، در کنار فروش محصول، می‌تواند به بخشی از هویت غذایی و تجربه گردشگری یک منطقه تبدیل شود. البته الگوی قابل استفاده برای سقز لزوماً بازسازی بازارهای شمالی نیست، بلکه ایجاد بازاری متناسب با ظرفیت تولید، ذائقه محلی و شرایط اقلیمی منطقه است.
سامان‌دهی سکوی فعلی عرضه ماهی در قلعه‌کهنه، ایجاد غرفه‌های استاندارد، معرفی گونه‌ها و شیوه‌های پخت، عرضه ماهی تازه با قیمت و وزن مشخص و فراهم‌کردن امکانات بهداشتی می‌تواند نخستین گام باشد. در صورت استقبال بازار، راه‌اندازی بازارچه‌ای دائمی یا فصلی با حضور فروشندگان، عرضه‌کنندگان غذاهای محلی و تولیدکنندگان محصولات وابسته نیز قابل بررسی است.
در مرحله بعد، امکان پیوند دادن این بازار با گردشگری طبیعی و خوراک مطرح می‌شود. برگزاری رویدادهای فصلی معرفی ماهی و غذاهای محلی، برنامه‌های آموزشی درباره آبزیان و تورهای مجاز طبیعت‌گردی می‌تواند برای گردشگران و حتی مردم شهرستان تجربه تازه‌ای فراهم کند.
بازار مصرف و اهمیت سلامت
آمار دقیقی از سرانه مصرف ماهی در سالهای اخیر در دست نیست، اما مدیر امور شیلات و آبزیان سازمان جهاد کشاورزی کردستان در آبان ۱۴۰۳، سرانه مصرف ماهی در استان را حدود هفت کیلوگرم در سال اعلام کرده است ولی چه بر سر این سرانه در دو إلی سه سال اخیر آمده است مشخص نیست. اما ذکر این نکته ضروری است که ماهی منبع پروتئین باکیفیت، ویتامین B12 و مواد معدنی است و بسته به گونه، می‌تواند اسیدهای چرب امگا ۳ نیز تأمین کند. گنجاندن آن در یک رژیم غذایی متعادل، در کنار شیوه پخت سالم و رعایت اصول نگهداری و ایمنی غذایی، می‌تواند به بهبود کیفیت تغذیه کمک کند. فروش مستقیم، کاهش واسطه‌های غیرضروری و عرضه محصول با قیمت شفاف ممکن است دسترسی مصرف‌کنندگان را تسهیل کند.
اشتغال پایدار در گرو مدیریت منابع
به گفته مدیر جهاد کشاورزی سقز، بیش از ۳۰۰ خانوار به‌صورت مستقیم و حدود هزار خانوار به‌صورت غیرمستقیم از فعالیت‌های مرتبط با صید این سد ارتزاق می‌کنند. او همچنین می‌گوید جهاد کشاورزی و محیط زیست حمایت‌ها و نظارت‌های لازم را انجام می‌دهند و در صورت نیاز برای ایجاد بازار فروش نیز همکاری خواهند کرد.
این ظرفیت اشتغال، اهمیت توسعه زنجیره ارزش را دوچندان می‌کند؛ اما افزایش فروش و فرآوری باید با حفظ ذخایر آبزیان همراه باشد. وابستگی تولید به سطح آب، شرایط جوی و سلامت زیستگاه نشان می‌دهد که توسعه اقتصادی بدون پایش علمی ذخایر و تعیین میزان برداشت پایدار می‌تواند در بلندمدت به زیان صیادان تمام شود.
در کنار آن، تهیه آمار سالانه صید و فروش، بررسی بازارهای هدف در استان‌های همجوار و اقلیم کردستان عراق، امکان‌سنجی واحدهای بسته‌بندی و سردخانه و تدوین برنامه مشترک میان تعاونی، جهاد کشاورزی، محیط زیست، بخش تعاونی و حتی بخش خصوصی می‌تواند مسیر توسعه را روشن‌تر کند تا اینگونه ماهی در سقز از یک فعالیت صیادی صرف عبور کند و در اقتصاد شهرستان مؤثرتر عمل کند.
